Fıskiye

Fıskiye kelimesi hakkında genel görüş bu sözcüğün Arapçadaki "Fiskiyya" kökünden dilimize geçtiği şeklindedir. Ancak birçok farklı kaynak da "su püskürtme" sesinden yansıma bir sözcük olup Arapçaya da dilimizden geçmiş olabileceği yazılmaktadır. Fıskiyeler genel itibariyle süs havuzlarında suyu gökyüzüne doğru farklı şekillerde fırlatan sistemlerdir. Antik çağlardan bu yana kullanılmaktadır. Genel olarak modern zamanlara kadar saray bahçelerini güç gösteren bir araç olarak süslemiştir. Aynı zamanda da fıskiyelerle tarımsal sulama da yapılmaktadır.

Fıskiye suFıskiye su jetiFıskiyeler

İnsanlar, 19. yüzyıl sonlarına kadar dekoratif amacının yanında içme suyu ve mutfak ve banyoda kullanılacak su elde etmek için kullandılar:

  • Bu durumlarda suyun yüksekliğinin fıskiyeden çok daha fazla olması gerekiyordu.
  • Böylelikle su tazyikli olarak dışarı çıkabilir.
  • Bu görsel araçlar İtalyada ve özellikle Roma'da genellikle bronzdan yapılıyor, hayvan ve kahraman figürlerini içeriyordu.
  • Orta çağlarda Müslüman toplumlarsa cennet bahçelerini tasvir etmek için fıskiyeyi kullanıyorlardı.

19. yüzyıl sonlarında ise artık evlere suyun çeşmelerden gelmesiyle birlikte havuzlar sadece dekor ürünü olarak kullanılmaya başlandı. Mekanik pompalar sayesinde suyun daha yükseğe fırlaması, devir daim ederek kendini temizlemesi ve fıskiyenin daha ihtişamlı görünmesini sağlandı. 1951'de Cenevre Gölü'nde inşa edilen Su Jeti'nin nozulları suyu 140 metreye kadar fırlatıyordu. Bu tarz mekaniklerin en yükseğiyse 260 metreyle Kızıl Deniz üzerine kurulu olan Suudi Arabistan'daki Fahd Kralı sistemidir.

Bugün artık sadece şehir meydanlarını, parkları, bahçeleri süsleyen bu görsel mekanikler, bilgisayar programları sayesinde müzikle dans ederek görsel şölen sunmaktadır. Hatta o kadar ki bir projeksiyon sistemiyle fıskiyelerle film gösterimi bile yapılabilmektedir.

Antik Roma Fıskiye

Antik Roma Fıskiyeleri

Roma tam anlamıyla bir su şehridir. Bugün en meşhuru ve belki de dünyanın en çok ziyaretçi alanıysa Trevi Çeşmesi yada diğer adıyla Aşk Çeşmesidir. Ancak Roma antik kentlerinde 1. yüzyıla ait duvar resimlerinde dahi fıskiyelerin izine rastlanmaktadır.

Romalı mimarların Roma İmparatorluğu döneminde inşa etmiş olduğu su kemerleri ve su püskürtme sistemi örneklerine Fransa ve İsviçre'de de rastlamak mümkündür. Fıskiye Orta Çağ

Orta Çağda Yapılanlar

Orta çağ döneminde birçok Roma fıskiyesi ve su kemerleri harap edildi. Avrupa'daki birçok havuz da çalışamaz hale geldi. Dolayısıyla o dönemdeki yapıları sadece sanat ve edebiyatta ya da manastır ve saray bahçelerinde görme şansınız bulunmaktadır.

Orta Çağda hareketli havuzlara ilişkili olduğuna inanılan kavramlarsa yaşam, saflık, bilgelik, masumiyet ve Cennet Bahçeleriydi. Bazı Orta Çağ fıskiyeleriyse ancak dini hikayeler, yerel hikayeler ve dönemin efsaneleri sayesinde bugünlere kadar getirilebilmiş.

Fıskiyenin İslam Dünyasında Durumu?

Fıskiyenin islam dünyasındaki durumu

İslam'ın yayılmasından kısa bir süre sonra Araplar daha sonraları çok meşhur olacak İslam Bahçelerini inşa etmeye başladı. 7. yüzyıldan sonra bu bahçeler duvarlarla çevrildi ve Cennet Bahçelerini temsil etmeye başladı. Bu bahçeler Kuran referans alınarak cennetin ırmaklarının temsilini içlerinde barındırıyordu. Su bir fıskiyeyle göklere uzanıyor ve baharı temsil ediyordu.

Orta Çağ'da İranlı yöneticiler bu araçlarla bahçe ve saraylarını özenle donattılar. Sular saray bahçelerine çok daha yüksek yerlerden borularla getiriliyordu. Kaşan'daki Fin Bahçesinde yer alan Howz-e Jush fıskiyesinde tam 171 nozul kullanılmıştı. Osmanlı Devleti fıskiyeleri hem dekoratif hem de işlevsel olarak camilere inşa ediyordu. Böylelikle hem ihtişam sağlanmış hem de insanların geldiklerinde abdest alabilecekleri bir yer olmuş oluyordu. Kanuni Sultan Süleyman döneminde Kudüs'te inşa edilen Haremü'ş-Şerif içinde yer alan Kasımpaşa Çeşmesi ve Topkapı Sarayında yer alan III. Ahmet Çeşmesi bunların örneklerinden bazılarıdır.

Modern Zamanlarda Fıskiye

2005 yılında Alman Julius Popp tarafından yapılan geliştirmeyle dijital teknolojiler sayesinde suya yazı yazma devri başladı. Bu sistemin adı "Water Print" olarak bilinmektedir. Görüntülenecek olan yazılar haber sitelerinden rastgele seçilip yeniden kodlanarak resim halinde suyun üzerine yansıtılır. Daha sonra 320 adet nozul bu resimleri elektromanyetik dalgalara dönüştürür. Program, pikselleştirme ve ilgili teknolojileri kullanarak dalgaların dengeli bir şekilde hareket etmesini ve su damlacıklarından bir resim halinde akmasını sağlar.

Chicago Milenyum Park'ta yer alan Crown fıskiyesinde interaktif ve video heykelciliği özellikleri bulunmaktadır. Bu sistemde cam tuğladan 15 metre uzunluğunda iki adet kulenin ortasına granit yansıtma havuz içine inşa edilmiştir. LED aydınlatma sistemleri sayesinde bu kulelerin yüzeyinde şov yapılması sağlanmaktadır.

Paris'te 13. Semtte yer alan meydanda ise yerin altına giren ve çıkan bir ejderha görünümünde inşa edilmiştir.  Ejderha şeffaf yapılmış olup fıskiyelerin içinden geçişi gözlemlenebilmektedir.Müzikli danslı fıskiye sistemi

Müzikli Danslı Fıskiye Sistemleri

Müzikli danslı sistemlerin tiyatral bir yapısı vardır. Bir bilgisayarla kontrol edilen ışık, su jetleri ve nozullarla müzik eşliğinde dans ediyormuş hissini vermektedir. Müzikli danslı fıskiyelerin ilk tasviri milattan sonra 1. yüzyılda Yunan bir mühendisin kitabında yer almaktadır. Kitabında edebi betimlemeler yaparak fıskiyeye müziğin eşlik ettiğini işaret etmektedir. Ancak kitabında anlattıklarının mimariye dökülüp dökülmediği bilinmemektedir.

Rönesans döneminin en meşhur müzikli sistemleriyle yapılan Tivoli'de bulunan Villa D'Este bahçelerinde yer almaktadır. Heronun kitabı referans alınarak Owl Fıskiyesi inşa edilmiş ve flüt sesi çıkaran borular kullanılmıştır. Bunlardan en meşhur olanı muhteşem bir güzelliğe sahip olan Organdır. Montaigne 1580'de ziyaret ettiği bu yeri şöyle tasvir etmiştir: "Organ Gerçek bir müzik, doğanın sesi… Çıkan sular sanki doğayla dans ediyor. Mağaranın içinden gürül gürül geçiyor ve havaya fışkırıyor. Organ adeta trompet, kanon ve misket tüfeği seslerini taklit ediyor…" Organ geçtiğimiz yıllarda restore edilerek ziyaretçilerine görsel şölen sunmaya günümüzde de sürdürmektedir.

14. Louis de Versay Bahçelerinde modern müzikli danslı fıskiye inşa ettirmiştir. Philadelphia'da düzenlenen uluslar arası fuarda günümüz sistemlerinin ataları Londra ve Paris katılımcıları tarafından ziyaretçilere tanıtılmıştır. Fuarda Philadelphia'da 1876 yılında gaz lambalarıyla ve 1884'de Londra'da 1889'da Paris'te ilk defa elektrikle aydınlatılmış fıskiyelerinin tanıtımları yapılmıştır. Renkli aydınlatmaların bir klavye yardımıyla yönetilerek kullanıldığı ilk fıskiyelerin tanıtımı 1900 yılında düzenlenen Paris'teki Exposition Universelle'de gerçekleşmiştir. 1931 yılında yine Paris'te düzenlenen bir fuarda dans eden cihazlar tanıtılmıştır.

Günümüzün en bilinen müzikli danslı fıskiyeleriyse şöyledir:

  • Las Vegas Bellagio Fıskiyesi
  • Dubai
  • Dünyanın Renkleri Fıskiye Şovu (Walt Disney - ABD)
  • Hollanda'daki Aquanura'dır.